Jak zdać PES z audiologii i foniatrii — przewodnik 2026

Audiologia i foniatria to specjalizacja łącząca dwa pozornie odmienne obszary kliniczne — precyzyjną diagnostykę instrumentalną słuchu i równowagi z oceną głosu, mowy i połykania. Egzamin specjalizacyjny sprawdza opanowanie całego tego spektrum, a jego dwuetapowy format — pisemny i ustny — wymaga zarówno znajomości technik diagnostycznych, jak i sprawności w klinicznym rozumowaniu. Ten przewodnik zbiera w jednym miejscu wszystko, co przed PES z audiologii i foniatrii trzeba wiedzieć: mechanikę egzaminu, formalności, zakres materiału, rekomendowane źródła i realny plan nauki na 10–16 tygodni.

Jeśli szukasz ogólnego obrazu egzaminów specjalizacyjnych dla lekarzy, zacznij od kompletnego przewodnika po PES lekarskim. Poniżej skupiamy się wyłącznie na audiologii i foniatrii.

1. Mechanika egzaminu — 120 pytań, 180 minut, próg 60%

Format części pisemnej PES jest ujednolicony dla zdecydowanej większości specjalizacji lekarskich i nie zmienia się między dziedzinami:

Element	Wartość
Liczba pytań	120
Czas	180 minut (średnio 1,5 minuty na pytanie)
Typ pytań	jednokrotnego wyboru, 5 odpowiedzi (A–E), jedna poprawna
Próg zdawalności	60% = 72 poprawne odpowiedzi
Punkty ujemne	brak — nie zostawiaj pustych odpowiedzi

Cztery rzeczy, które warto z tego wyciągnąć od razu:

• Tempo. Półtorej minuty na pytanie daje komfortowy margines, ale pytania z audiologii i foniatrii często zawierają audiogramy, wyniki impedancji lub opisy laryngoskopowe — czytaj je uważnie, a trudniejsze odkładaj na drugą turę.
• Brak punktów ujemnych. Każde pytanie bez odpowiedzi to dobrowolnie oddany punkt. Nawet przy kompletnej niepewności zaznaczaj odpowiedź — masz 20% szans przy losowaniu z pięciu opcji.
• Jedna poprawna z pięciu. Pięć odpowiedzi zamiast czterech oznacza bardziej wyrafinowane dystraktory. Egzamin lubi pary opcji różniących się jednym parametrem — wartością graniczną w audiogramie, wskazaniem do implantu, rodzajem protezowania głosu.
• Próg jest stały. 72/120 to Twój cel minimalny. Celuj w symulacjach w stabilne 75–80%, żeby mieć bezpieczny bufor ponad próg na wypadek stresu egzaminacyjnego.

2. Część pisemna i ustna — dwuetapowość PES lekarskiego

PES lekarski różni się od egzaminów pielęgniarskich strukturą: składa się z dwóch etapów, które oba muszą zostać zaliczone.

Etap pisemny (opisany powyżej) odbywa się w terminie wyznaczonym przez CEM. Wynik 72 i więcej poprawnych odpowiedzi kwalifikuje do etapu drugiego. Wynik jest znany tego samego lub następnego dnia roboczego — CEM publikuje klucz odpowiedzi.

Etap ustny odbywa się zwykle 2–4 tygodnie po pisemnym przed komisją złożoną z 3–5 specjalistów w dziedzinie audiologii i foniatrii. Sesja trwa 30–45 minut i obejmuje zazwyczaj 3–5 pytań klinicznych. Pytania są otwarte i scenariuszowe — komisja oczekuje nie tylko poprawnej odpowiedzi, ale uzasadnienia klinicznego: dlaczego wybrałeś tę metodę diagnostyczną, ten rodzaj rehabilitacji słuchu, ten protokół postępowania w dysfonii.

Kilka praktycznych wskazówek dotyczących ustnej:

• Komisja często zaczyna od pytania ogólnego i drąży szczegóły w oparciu o odpowiedź — nie urywaj wywodu po haśle, lecz rozwijaj tok kliniczny.
• Przypadki z pogranicza dziedzin (np. niedosłuch u pacjenta z zawrotami głowy, dysfonia u pacjenta onkologicznego po laryngektomii) są częstym testem na szerokość perspektywy.
• Jeśli nie pamiętasz szczegółu, mów o rozumowaniu klinicznym — komisja ocenia przede wszystkim sposób myślenia, a nie encyklopedyczną precyzję liczb normowych.
• Przygotuj się do omawiania przypadków z własnej praktyki specjalizacyjnej — to naturalne uzupełnienie pytań komisji.

Centrum Egzaminów Medycznych (CEM) w Łodzi organizuje PES lekarski od lat — format jest stabilny i dobrze opisany w regulaminach dostępnych na cem.edu.pl. Przed każdą sesją sprawdzaj regulamin swojej dziedziny, ponieważ nieliczne specjalizacje mają zmodyfikowane zasady części praktycznej.

3. Terminy, zgłoszenie przez SMK i opłata

Egzamin odbywa się w dwóch sesjach rocznie — wiosennej i jesiennej. Konkretne daty CEM publikuje z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem na cem.edu.pl.

Droga do dopuszczenia:

1. Ukończ program specjalizacji w audiologii i foniatrii — wszystkie wymagane kursy, staże i zaliczenia zgodnie z programem CMKP.
2. Zadbaj o kompletny wpis w SMK — każde zaliczenie i kurs musi być wpisany przez kierownika specjalizacji przed złożeniem wniosku.
3. Złóż wniosek o dopuszczenie do PES w SMK — termin to zwykle 2–3 miesiące przed sesją. Wniosek trafia do CEM.
4. Wnieś opłatę egzaminacyjną — ok. 350–600 zł łącznie za część pisemną i ustną. Dokładna kwota jest podawana w komunikacie CEM dla danej sesji.

Najczęstsze przeszkody to brakujące zaliczenia w SMK (niedopilnowane przez kierownika specjalizacji lub zdającego) i przekroczony termin zgłoszenia. Skontaktuj się z kierownikiem specjalizacji minimum dwa tygodnie przed upłynięciem terminu, by mieć czas na ewentualne korekty.

Na egzamin pisemny zabierz: dowód osobisty, potwierdzenie dopuszczenia z CEM i długopis. Telefonów i urządzeń elektronicznych nie wolno wnosić na salę.

4. Zakres audiologii i foniatrii — filary i tematy, które wracają najczęściej

Egzamin z audiologii i foniatrii obejmuje dwa równorzędne obszary kliniczne połączone diagnostyką czynnościową. W praktyce pytania skupiają się wokół kilku filarów:

• Diagnostyka audiologiczna — audiometria tonalna (progi słyszenia, krzywe w przewodnictwie powietrznym i kostnym), audiometria słowna, impedancja (tympanometria, odruchy z mięśnia strzemiączkowego); ABR (słuchowe potencjały wywołane z pnia mózgu), OAE (otoemisje akustyczne); wskazania i interpretacja wyników poszczególnych metod.
• Patologia słuchu — niedosłuch przewodzeniowy, czuciowo-nerwowy i mieszany; etiologia, klasyfikacja stopni niedosłuchu (BIAP), presbyacusis; nagła głuchota i jej leczenie w oknie terapeutycznym; szumy uszne (tinnitus) — diagnostyka i postępowanie.
• Rehabilitacja słuchu — zasady doboru aparatów słuchowych; wskazania do implantów ślimakowych (CI) i implantów ucha środkowego; kryteria kwalifikacyjne, procedura implantacji i programowania procesora; rehabilitacja pourazowa.
• Zaburzenia równowagi — patofizjologia błędnika; łagodne pozycyjne zawroty głowy (BPPV) i manewr repozycji; choroba Ménière’a; zapalenie neuronu przedsionkowego; różnicowanie zawrotów obwodowych i ośrodkowych; wideonystagmografia (VNG) i posturografia.
• Foniatria — zaburzenia głosu — klasyfikacja dysfonii czynnościowych i organicznych; guzki głosowe, polipy, obrzęk Reinkego; porażenia fałdów głosowych — diagnostyka i leczenie; rak krtani z perspektywy foniatrycznej; rehabilitacja głosu po laryngektomii całkowitej (głos zastępczy, proteza głosowa, elektrolarynks).
• Foniatria — zaburzenia mowy i języka — jąkanie, giełkot, dyslalia; mutyzm; zaburzenia mowy w przebiegu chorób neurologicznych (afazja, dyzartria); ocena logopedyczna a foniatryczna.
• Foniatria dziecięca i przesiewy — noworodkowe przesiewowe badania słuchu (UNHS) — metoda, normy, algorytm postępowania przy wyniku nieprawidłowym; zaburzenia głosu i mowy u dzieci; opóźnienie rozwoju mowy; rozszczep podniebienia a mowa.
• Zaburzenia połykania (dysfagia) — diagnostyka (FEES — endoskopowa ocena połykania, videofluoroskopia); neurogeniczna i mechaniczna dysfagia; postępowanie rehabilitacyjne.

Spośród tych filarów tematy, które wracają najczęściej i które warto opanować „na pewno”:

• Interpretacja audiogramu i tympanogramu — pytania zawierające graficzny zapis lub opis wyników i proszące o rozpoznanie lub wybór postępowania to absolutny klasyk; ćwicz czytanie wyników do automatyzmu.
• Kryteria kwalifikacji do implantów ślimakowych — u dorosłych i u dzieci, progi audiometryczne, wiek implantacji, wyniki z aparatem słuchowym jako kryterium wejścia.
• Nagła głuchota — postępowanie — okno terapeutyczne, kortykosteroidy systemowe i dobarankowe, hospitalizacja; pytanie kazusowe pojawia się regularnie.
• BPPV — manewr Dix-Hallpike’a i Epleya — rozpoznanie, krok po kroku wykonania manewru; to jeden z najczęstszych scenariuszy kazusowych tej specjalizacji.
• Różnicowanie dysfonii czynnościowej i organicznej — laryngoskopia, stroboskopia, cechy kliniczne; kiedy leczenie foniatryczne, kiedy chirurgiczne.
• Algorytm UNHS — co robić po wyniku fail w przesiewie noworodkowym; termin diagnostyki, próg rozpoznania, wiek pierwszego aparatowania.
• Rehabilitacja głosu po laryngektomii — metody zastępcze głosu, kryteria wyboru, kiedy proteza głosowa, kiedy głos przełykowy.
• Dyzartria i afazja — różnicowanie, metody oceny, rola foniatry w zespole neurologicznym.

5. Materiały — z czego się uczyć

Skuteczne przygotowanie stoi na dwóch nogach: uporządkowana teoria i praca na pytaniach.

Standardowe, uznane źródła dla tej specjalizacji:

• Podręcznik audiologii klinicznej pod red. Śliwińskiej-Kowalskiej — wiodąca polska pozycja w zakresie audiologii; wyczerpująco omawia metody diagnostyczne, patologię słuchu i zasady rehabilitacji. Korzystaj z najnowszego dostępnego wydania.
• Foniatria kliniczna pod red. Pruszewicza — standardowy podręcznik foniatrii, obejmujący zaburzenia głosu, mowy i połykania; podstawa przygotowania do części foniatrycznej egzaminu.
• Wytyczne i standardy Polskiego Towarzystwa Audiologicznego i Foniatrycznego (PTAiF) — rekomendacje dotyczące diagnostyki i rehabilitacji niedosłuchu, protokołów implantacji ślimakowej oraz przesiewowych badań słuchu u noworodków; egzamin kładzie nacisk na aktualne standardy, nie wersje sprzed lat.
• Europejskie wytyczne przesiewowych badań słuchu u noworodków (EHIMA/JCIH) — standard dla UNHS stosowany w Polsce; pytania o algorytm postępowania po wyniku nieprawidłowym odwołują się właśnie do tych dokumentów.
• Program specjalizacji CMKP — przejrzyj listę zagadnień egzaminacyjnych; bywa, że pewne tematy są wprost wyszczególnione jako obowiązkowe.

Wniosek praktyczny: jeśli masz czas tylko na dwa źródła, niech to będą Śliwińska-Kowalska (audiologia) i Pruszewicz (foniatria) — razem pokrywają zdecydowaną większość materiału egzaminacyjnego. Standardy PTAiF dobierz do tematów o największej zmienności klinicznej.

Ważne: korzystaj zawsze z najnowszych wydań i weryfikuj daty wytycznych przed egzaminem. Kryteria kwalifikacji do implantów ślimakowych i protokoły UNHS są regularnie aktualizowane — wersja sprzed kilku lat może być dziś błędną odpowiedzią.

Baza pytań. Sam podręcznik nie nauczy Cię formy egzaminu — dystraktory w PES lekarskim są precyzyjnie skonstruowane i różnią się niuansami, których nie wychwyci się, czytając tylko tekst. Dlatego od początku nauki łącz teorię z rozwiązywaniem pytań z bazy PES dla audiologii i foniatrii — ponad 350 pytań w formacie zbliżonym do egzaminacyjnego. Filtruj po dziale, którego właśnie się uczysz.

Najskuteczniejszy rytm to pętla: przeczytaj dział → rozwiąż pytania z tego działu → wróć do błędów. Pytanie, na które odpowiedziałeś źle i zrozumiałeś dlaczego, jest warte więcej niż dziesięć przeczytanych stron.

6. Plan nauki na 10–16 tygodni

Egzamin lekarski jest obszerniejszy od pielęgniarskiego i wymaga dłuższego przygotowania — zwłaszcza że część ustna stawia dodatkowe wymagania dotyczące płynności klinicznego rozumowania. Poniższy plan zakłada pracę obok dyżurów — realny, nie idealny. Dostosuj proporcje do swoich luk.

Faza 1 (tygodnie 1–2): diagnoza i mapa luk. Rozwiąż jeden pełny zestaw pytań „na zimno”, zanim cokolwiek powtórzysz. Wynik nie ma znaczenia — chodzi o mapę słabych obszarów. Zapisz, które działy idą poniżej progu (implantologia? foniatria dziecięca? zaburzenia równowagi?), i to one dostają w kolejnych tygodniach największą część czasu.

Faza 2 (tygodnie 3–12): systematyczna nauka działami. Pracuj blokami tematycznymi, nie „wszystkim naraz”. Jeden blok = teoria z podręcznika + pytania z tego samego działu + powrót do błędów. Sugerowana kolejność: zacznij od filarów o największej liczbie pytań (diagnostyka audiologiczna i interpretacja wyników, patologia słuchu, rehabilitacja słuchu), potem przejdź do zaburzeń równowagi i foniatrii (głos, mowa, dysfagia, foniatria dziecięca). Rób krótkie powtórki rozłożone w czasie — wracaj do działu po kilku dniach, nie dopiero przed egzaminem.

Równolegle, od tygodnia 6–7, zacznij sporadycznie ćwiczyć formę wypowiedzi ustnej — omawiaj przypadki kliniczne na głos, tłumacz tok rozumowania współpracownikom lub przed lustrem. Im wcześniej oswoisz się z formą komisyjną, tym mniej będzie Cię kosztować w dniu ustnej.

Faza 3 (tygodnie 13–16): symulacje i przygotowanie do ustnej. Przejdź na pełne zestawy 120 pytań w reżimie 180 minut, najlepiej o porze planowanego egzaminu. Minimum 3 pełne symulacje wytrenują wytrzymałość i tempo. Po każdej analizuj nie tylko co było źle, ale dlaczego — czy to luka wiedzy, czy błąd czytania pytania.

Jednocześnie intensyfikuj przygotowanie do ustnej: wróć do najtrudniejszych działów w formie opisowej (mów o przypadku, nie recytuj definicji), przejrzyj własne przypadki ze stażu specjalizacyjnego i przygotuj się na pytania o algorytmy postępowania w sytuacjach granicznych — np. noworodek z wynikiem fail w UNHS, pacjent z nagłą głuchotą zgłaszający się w 8. dobie, dobór protezowania głosu po laryngektomii.

Celuj w stabilne 75–80% w symulacjach pisemnych — to bezpieczny bufor ponad próg 60%.

7. Najczęstsze błędy zdających

Większość niepowodzeń na PES nie wynika z braku wiedzy, tylko z powtarzalnych pułapek. Oto te, które najczęściej kosztują punkty na egzaminie z audiologii i foniatrii:

• Nauka „wszystkiego po trochu” zamiast od luk. Bez diagnozy z Fazy 1 łatwo godzinami powtarzać to, co już się umie, a omijać słabe działy. Najpierw zmierz, potem ucz się celowo.
• Zaniedbanie foniatrii na rzecz audiologii. Specjaliści o przewadze audiologicznej pomijają zaburzenia głosu, mowy i dysfagii — a komisja ustna lubi właśnie pytania z foniatrii, gdzie kliniczne rozumowanie jest bardziej rozbudowane.
• Nieaktualne kryteria implantacji ślimakowej. Progi audiometryczne i wiek kwalifikacji u dzieci zmieniają się wraz z nowymi wytycznymi — wersja sprzed kilku lat potrafi być dziś błędną odpowiedzią.
• Uczenie się teorii bez pytań. Sam podręcznik nie pokazuje, jak skonstruowane są dystraktory. Bez treningu na pytaniach na egzaminie zaskakuje forma, nie treść.
• Pomijanie diagnostyki instrumentalnej. Pytania z interpretacji audiogramów, tympanogramów, wyników ABR i OAE mają precyzyjne, jednoznaczne odpowiedzi — łatwe punkty, które bywają zaniedbywane „bo to suche liczby”.
• Brak przygotowania do ustnej. Zdający skupiają się niemal wyłącznie na pisemnej, a ustna wymaga osobnego treningu — płynnego artykułowania toku klinicznego, a nie tylko znajomości faktów.
• Zostawianie pustych odpowiedzi. Skoro nie ma punktów ujemnych, każde pytanie bez zaznaczenia to dobrowolnie oddany punkt.

8. Strategia w dniu egzaminu

Dobrze rozegrany dzień potrafi podnieść wynik o kilka punktów bez żadnej dodatkowej wiedzy.

Część pisemna:

• Dwie tury. Pierwsze przejście: odpowiadaj na pytania, które znasz od ręki, a trudne oznaczaj i pomijaj. Druga tura: wracaj do oznaczonych z chłodną głową i większym zapasem czasu.
• Pilnuj tempa. Po około 90 minutach powinieneś być mniej więcej w połowie zestawu. Jeśli zostajesz w tyle, przyspiesz — lepiej przejść całość raz niż utknąć na złożonym kazusie audiologicznym z audiogramem.
• Czytaj pytanie do końca. Zwroty „w pierwszej kolejności”, „przeciwwskazane”, „u pacjenta z…” zmieniają poprawną odpowiedź. Kluczowe dane kliniczne bywają w ostatnim zdaniu opisu — wartość progu, wiek pacjenta, czas trwania objawów.
• Eliminuj z pięciu opcji. Nawet gdy nie znasz odpowiedzi, odrzucenie dwóch ewidentnie błędnych opcji podnosi szansę z 20% do 33%. Eliminacja jest Twoim przyjacielem przy pięciu dystraktach.
• Nie zmieniaj odpowiedzi bez powodu. Pierwszy wybór poparty wiedzą jest zwykle trafniejszy niż poprawka „z nerwów”. Zmieniaj tylko, gdy znajdziesz konkretny argument.

Część ustna:

• Mów spokojnie i strukturalnie — komisja ocenia tok myślenia, a nie tempo mówienia.
• Jeśli komisja drąży szczegół, którego nie jesteś pewien, powiedz, co wiesz, i doprecyzuj, jak byś postąpił w praktyce — to lepsze niż milczenie.
• Zrób kilka spokojnych oddechów przed wejściem. Część ustna jest mniej formalna niż pisemna — to rozmowa kliniczna, nie przesłuchanie.

9. Sprawdź się na prawdziwych pytaniach

Najszybszy sposób, by zobaczyć, gdzie naprawdę jesteś, to rozwiązać darmowy egzamin z audiologii i foniatrii — w formacie zbliżonym do PES, z bazy ponad 350 pytań tej specjalizacji. Potraktuj pierwsze podejście jako diagnozę z Fazy 1: zobaczysz swój wynik, rozkład błędów po działach i to, które obszary wymagają najwięcej pracy. A potem wracaj do bazy regularnie, ucząc się na własnych pomyłkach — bo to one najszybciej budują wynik.

Powodzenia na egzaminie — audiologia i foniatria nagradza systematyczność i precyzję diagnostyczną.