Jak zdać PES z chorób zakaźnych — przewodnik 2026

Choroby zakaźne to specjalizacja, która łączy szerokość interny z dynamiką epidemiologiczną i dużą zmiennością rekomendacji — zakres obejmuje patogeny wirusowe, bakteryjne, grzybicze i pasożytnicze, postępowanie w sepsie i wstrząsie septycznym, profilaktykę i szczepienia, choroby tropikalne, a także zakażenia szpitalne i HIV. To egzamin, który nagradza rozumowanie kliniczne i znajomość aktualnych wytycznych, a nie samo pamięciowe opanowanie nazw patogenów. Ten przewodnik zbiera w jednym miejscu wszystko, co przed PES z chorób zakaźnych trzeba wiedzieć: jak wygląda egzamin w obu częściach, jak się zgłosić, co powtarzać i jak rozłożyć naukę na 10–16 tygodni.

Jeśli szukasz ogólnego obrazu egzaminów lekarskich, zacznij od kompletnego przewodnika po PES lekarskim. Poniżej skupiamy się wyłącznie na chorobach zakaźnych.

1. Mechanika egzaminu — 120 pytań, 60%, jedna z pięciu odpowiedzi

Format pisemnej części PES lekarskiego jest jednolity dla wszystkich dziedzin i od lat nie ulega zasadniczym zmianom:

Element	Wartość
Liczba pytań	120
Czas	180 minut (średnio 1,5 minuty na pytanie)
Typ pytań	jednokrotnego wyboru, 5 odpowiedzi A–E, jedna poprawna
Próg zdawalności	60% = 72 poprawne odpowiedzi
Punkty ujemne	brak — nie zostawiaj pustych odpowiedzi

Cztery wnioski praktyczne, które warto wyciągnąć od razu:

• Tempo jest komfortowe, ale nie bezgraniczne. Półtorej minuty na pytanie brzmi dobrze, lecz kazusy kliniczne — a tych jest coraz więcej — wymagają uważnego czytania opisu pacjenta, wyników posiewów, obrazu klinicznego i kontekstu epidemiologicznego. Naucz się szybko identyfikować pytania, przy których utkniesz, i odkładać je na drugą turę.
• Brak punktów ujemnych. Każde pytanie bez odpowiedzi to punkt stracony bez powodu. Nawet przy braku pewności zawsze zaznacz najlepszą opcję — masz 20% szans przy losowaniu, a po wyeliminowaniu dwóch dystraktorów już 33%.
• Jedna poprawna z pięciu. Pięć opcji zamiast czterech oznacza, że dystraktory są staranniej dobrane. W chorobach zakaźnych często pojawiają się dwie odpowiedzi pozornie trafne — wygrywa ta, która odpowiada aktualnym wytycznym lub jest właściwa dla konkretnego kontekstu klinicznego.
• Próg 72/120 to cel minimalny. Realnie warto celować w 80–85 poprawnych, żeby mieć bufor na stres egzaminacyjny i kazusy, przy których popełnisz błąd czytania. Symulacje na poziomie 75–80% dają wystarczający zapas.

2. Część pisemna i ustna — dwuetapowość PES lekarskiego

PES z chorób zakaźnych, podobnie jak większość specjalizacji lekarskich, składa się z dwóch części: pisemnej i ustnej. Obie trzeba zaliczyć.

Część pisemna odbywa się centralnie — CEM (Centrum Egzaminów Medycznych) w Łodzi organizuje ją w wyznaczonych ośrodkach egzaminacyjnych, zwykle w tym samym terminie w całej Polsce. Format opisano powyżej. Pozytywny wynik pisemnej jest warunkiem przystąpienia do ustnej.

Część ustna odbywa się przed komisją złożoną z 3–5 specjalistów chorób zakaźnych. Trwa zwykle 30–45 minut i obejmuje 3–5 pytań klinicznych. Komisja nie ogranicza się do encyklopedycznych definicji patogenów — pyta o rozumowanie diagnostyczne, różnicowanie, wybór leczenia empirycznego i celowanego, a także o postępowanie epidemiologiczne (izolacja, zgłaszanie, kontakty). Terminy ustnej przypadają zwykle 2–4 tygodnie po pisemnej, co daje czas na przygotowanie, ale nie na gruntowne uzupełnianie wiedzy — stąd ważne, żeby nie lekceważyć tej części przy planowaniu nauki.

Jak wypaść dobrze na ustnej? Myśl głośno i strukturalnie: przedstaw tok rozumowania, zanim podasz wniosek. W chorobach zakaźnych komisja szczególnie ceni umiejętność wyjścia od obrazu klinicznego do podejrzewanego patogenu, zaplanowania diagnostyki mikrobiologicznej i uzasadnienia wyboru antybiotykoterapii lub leczenia przeciwwirusowego.

3. Terminy, zgłoszenie przez SMK i opłata

Egzamin odbywa się w dwóch sesjach rocznie — wiosennej (zwykle marzec–kwiecień) i jesiennej (zwykle październik–listopad). Konkretne daty i harmonogram ogłasza CEM z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem na stronie cem.edu.pl.

Procedura zgłoszenia:

1. Zadbaj o kompletność dokumentacji w SMK. Wszystkie kursy, staże i zaliczenia wymagane programem specjalizacji muszą być wpisane przez kierownika specjalizacji, zanim złożysz wniosek. To najczęstsze źródło problemów — nie odkładaj uzupełniania wpisów na ostatnią chwilę.
2. Złóż wniosek o dopuszczenie do PES przez SMK — zwykle 2–3 miesiące przed planowaną sesją. Wniosek jest elektroniczny; formularz dostępny w systemie.
3. Wnieś opłatę egzaminacyjną — ok. 350–600 zł za obie części (pisemną i ustną). Dokładna kwota jest ustalana przez CEM przed każdą sesją i publikowana w komunikacie — sprawdź ją na cem.edu.pl, zanim zaplanujesz budżet.
4. Odbierz skierowanie i informacje organizacyjne — miejsce egzaminu, sala, godzina; dane przesyłane są przez SMK lub bezpośrednio przez CEM.

Uwaga techniczna: SMK potrafi działać wolno i zdarzają się awarie systemu w szczycie składania wniosków. Nie zostawiaj zgłoszenia na ostatni dzień przed upływem terminu.

4. Zakres chorób zakaźnych — filary i tematy high-yield

Choroby zakaźne mają stosunkowo precyzyjnie zdefiniowany zakres, ale jego głębokość jest znaczna — obejmuje zarówno mikrobiologię kliniczną, jak i farmakologię przeciwzakaźną, epidemiologię i profilaktykę. Egzamin sprawdza umiejętność integrowania tych warstw w kontekście konkretnego pacjenta.

Główne filary egzaminu:

• Zakażenia wirusowe — wirusowe zapalenia wątroby (HBV, HCV, HAV, HEV: diagnostyka, wskazania do leczenia, schematy terapeutyczne, monitorowanie), HIV/AIDS (klasyfikacja, kryteria inicjacji cART, profilaktyka poekspozycyjna PEP i PrEP, choroby wskaźnikowe), grypa i infekcje układu oddechowego (leczenie przeciwwirusowe, wskazania do hospitalizacji), arbowiruzy (denga, kleszczowe zapalenie mózgu), wirusy herpes (HSV, VZV, EBV, CMV: obraz kliniczny i leczenie w immunosupresji).
• Zakażenia bakteryjne — sepsa i wstrząs septyczny (kryteria Sepsis-3, postępowanie według protokołu, antybiotykoterapia empiryczna), borelioza (stadia, diagnostyka serologiczna, leczenie), gruźlica (rozpoznanie, schematy HRZE, gruźlica lekooporna, chemioprofilaktyka), leptospiroza, listerioza, bruceloza, zakażenia odzwierzęce. Osobny blok to zakażenia układu nerwowego — bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR), ropień mózgu, neuroborelioza.
• Zakażenia pasożytnicze i grzybicze — malaria (gatunki Plasmodium, diagnostyka, leczenie, chemioprofilaktyka w podróży), toksoplazmoza (szczególnie u osób z niedoborem odporności), grzybice układowe (kandydoza, aspergiloza, kryptokokoza) — wskazania do leczenia i wybór leków.
• Choroby tropikalne — gorączka po powrocie z tropiku jako wyzwanie diagnostyczne; malaria, denga, dur brzuszny, cholera: obraz kliniczny, diagnostyka i postępowanie.
• Zakażenia szpitalne (HAI) — definicje, najczęstsze patogeny (Clostridium difficile, MRSA, ESBL, KPC), postępowanie i profilaktyka, izolacja kontaktowa i powietrzna.
• Profilaktyka i szczepienia — krajowy program szczepień ochronnych, szczepienia zalecane i wymagane w podróży, szczepienia po ekspozycji, immunizacja w niedoborach odporności; zgłaszanie chorób zakaźnych do sanepidu.
• Stany nagłe o etiologii zakaźnej — wstrząs septyczny, ZOMR (postępowanie przedszpitalne i szpitalne), malaria mózgowa, tężec, wścieklizna po ekspozycji — procedury postexpozycyjne.

Tematy, które wracają na egzaminie najczęściej i które warto opanować „na pewno”:

• Kryteria Sepsis-3 — definicja sepsy i wstrząsu septycznego, skala qSOFA, postępowanie w pierwszej godzinie (bundle).
• Wirusowe zapalenia wątroby — wskazania do leczenia HCV i HBV, aktualne schematy terapeutyczne (DAA w HCV, analogi nukleoz(t)ydów w HBV), interpretacja markerów serologicznych.
• HIV/AIDS — kryteria rozpoznania AIDS, choroby wskaźnikowe, kiedy inicjować cART, PEP: schemat i czas zastosowania po ekspozycji zawodowej i niezawodowej.
• Borelioza — stadia kliniczne, diagnostyka (ELISA + Western blot), leczenie (doksycyklina, amoksycylina, ceftriakson w neuroboreliozie).
• ZOMR bakteryjne — najczęstsze patogeny według grupy wiekowej, diagnostyka (punkcja lędźwiowa: kiedy ją wykonać, a kiedy najpierw TK), empiryczna antybiotykoterapia, deksametazon.
• Gruźlica — rozpoznanie (IGRA, OT, bronchoskopia, hodowla), schemat HRZE, wskazania do chemioprofilaktyki latentnej gruźlicy (LTBI).
• Malaria — różnicowanie gatunkowe, leczenie P. falciparum vs. P. vivax, ciężka malaria — artemisyna dożylna, chemioprofilaktyka w podróży.
• Clostridium difficile — kryteria ciężkości, leczenie (wankomycyna doustna, fidaksomycyna, FMT w nawrotach), izolacja.
• Chemioprofilaktyka i szczepienia poekspozycyjne — wścieklizna (szczepionka + immunoglobulina, wskazania zależne od stopnia ekspozycji), tężec, wirusowe zapalenie wątroby B.

5. Materiały — z czego się uczyć

Skuteczne przygotowanie do PES z chorób zakaźnych stoi na trzech filarach: uznany podręcznik dziedziny, praca na pytaniach i aktualne wytyczne towarzystw.

Podręczniki. Standardowymi i powszechnie uznanymi źródłami w tej specjalizacji są:

• Dziubek Z. (red.) — Choroby zakaźne i pasożytnicze (PZWL) — od lat podstawowy podręcznik akademicki tej dziedziny w Polsce; kompleksowo obejmuje zakres egzaminu, od epidemiologii przez diagnostykę po leczenie poszczególnych jednostek.
• Cianciara J., Juszczyk J. (red.) — Choroby zakaźne i inwazyjne (Czelej) — uznane, obszerne źródło z silnym akcentem na klinikę i patofizjologię; przydatne zwłaszcza w głębszym opracowaniu zakażeń wirusowych i pasożytniczych.
• Mandell, Douglas, and Bennett’s — Principles and Practice of Infectious Diseases — dla tematów słabo opisanych w polskojęzycznej literaturze (zakażenia egzotyczne, aktualne opcje terapeutyczne); korzystaj selektywnie z wybranych rozdziałów, nie jako źródła podstawowego.

Korzystaj wyłącznie z aktualnych wydań — rekomendacje dotyczące leczenia HIV, HCV i zakażeń grzybiczych zmieniały się istotnie w ostatnich latach. Sprawdź też program specjalizacji w dziedzinie chorób zakaźnych dostępny na stronie CMKP — definiuje on zakres, a egzamin nie wychodzi poza to, co jest w programie.

Wytyczne towarzystw naukowych. To obszar, w którym zdający często tracą punkty — uczą się z podręcznika, ale egzamin pyta o aktualną rekomendację:

• PTCHZ (Polskie Towarzystwo Chorób Zakaźnych) — krajowe rekomendacje diagnostyki i leczenia, w tym HIV, HCV, boreliozy, zakażeń szpitalnych.
• EACS (European AIDS Clinical Society) — europejskie wytyczne leczenia HIV, PEP, PrEP; aktualizowane co roku, dostępne bezpłatnie online.
• EASL (European Association for the Study of the Liver) — wytyczne leczenia HBV i HCV; aktualne schematy DAA.
• ECDC / WHO — definicje przypadków chorób zakaźnych podlegających zgłoszeniu, sytuacja epidemiologiczna (istotna przy pytaniach o profilaktykę i szczepienia).
• Surviving Sepsis Campaign — aktualne wytyczne postępowania w sepsie i wstrząsie septycznym; często cytowane przy pytaniach o bundle septyczny.

Baza pytań. Sam podręcznik nie wystarczy — bez treningu na pytaniach egzaminacyjnych forma egzaminu potrafi zaskoczyć. Rozwiązuj pytania z bazy PES z chorób zakaźnych, która liczy blisko 3900 pytań z sesji z lat 2003–2026, i filtruj je po dziale, którego właśnie się uczysz. Pytanie, na które odpowiedziałeś źle i zrozumiałeś dlaczego, buduje wiedzę skuteczniej niż dziesięć stron przeczytanego podręcznika.

6. Plan nauki na 10–16 tygodni

Choroby zakaźne są wymagające swoją zmiennością — rekomendacje terapeutyczne w HIV czy HCV zmieniły się wielokrotnie w ostatniej dekadzie. Poniższy plan zakłada pracę obok dyżurów — realny, nie idealny.

Faza 1 (tygodnie 1–2): diagnoza i mapa luk. Zanim cokolwiek powtórzysz, rozwiąż jeden pełny zestaw 120 pytań „na zimno” — bez podglądania. Wynik nie ma znaczenia. Liczy się mapa: które działy lecą poniżej 60%? Które obszary są faktycznie białymi plamami? Najczęściej to choroby tropikalne, grzybice układowe i szczegóły schematów terapeutycznych. To te działy dostają więcej czasu w Fazie 2 — nie te, które lubisz lub które wydają Ci się oczywiste.

Faza 2 (tygodnie 3–12): systematyczna nauka działami. Pracuj blokami tematycznymi — jeden dział na raz. Schemat: teoria z podręcznika → pytania z tego samego działu w bazie → analiza błędów → powrót do teorii tam, gdzie zawiodłeś. Sugerowana kolejność: najpierw obszary o największej liczbie pytań i największych lukach (zwykle sepsa, WZW, HIV, borelioza, ZOMR), potem działy węższe (choroby tropikalne, grzybice, zakażenia szpitalne, szczepienia). Rób krótkie powtórki rozłożone w czasie — wróć do danego działu po 5–7 dniach, zanim go zapomnisz.

Równolegle — zwłaszcza w Fazie 2 — konfrontuj teorię z aktualnymi wytycznymi w działach, których się uczysz. W chorobach zakaźnych rozbieżność między podręcznikiem a aktualną rekomendacją zdarza się często i bywa kosztowna na egzaminie.

Faza 3 (tygodnie 13–16): symulacje i przygotowanie do ustnej. Przejdź na pełne zestawy 120 pytań w reżimie 180 minut, najlepiej o tej samej porze co planowany egzamin. Minimum 3 pełne symulacje — budują wytrzymałość i oswajają tempo. Po każdej analizuj nie tylko co było źle, ale dlaczego — luka wiedzy, czy błąd czytania pytania?

W tym samym czasie zacznij przygotowywać się do części ustnej: przerabiaj trudne przypadki kliniczne (gorączka nieznanego pochodzenia, pacjent po powrocie z tropiku, immunosupresja i zakażenie oportunistyczne), ćwicz głośne argumentowanie toku diagnostycznego, poproś kolegę-specjalistę o symulację pytań komisji. Komisja ocenia rozumowanie — umiejętność wyjścia od objawu do patogenu i schematu leczenia.

7. Najczęstsze błędy zdających — i jak ich uniknąć

Większość niepowodzeń na PES z chorób zakaźnych nie wynika z braku wiedzy, lecz z powtarzalnych pułapek:

• Nauka z nieaktualnych źródeł. Schematy leczenia HCV zmieniły się diametralnie w ostatnich latach (interferon jest już historią), podobnie algorytmy cART w HIV. Podręcznik sprzed pięciu lat może podawać przestarzałe rekomendacje — korzystaj z aktualnych wydań i sprawdzaj wytyczne EACS/EASL/PTCHZ.
• Ignorowanie wytycznych towarzystw. Egzamin coraz częściej pyta o konkretną klasę zalecenia, dawkę lub lek pierwszego rzutu według aktualnej rekomendacji. Podręcznik daje wiedzę ogólną — wytyczne dają odpowiedź na konkretne pytanie egzaminacyjne.
• Lekceważenie epidemiologii i profilaktyki. Pytania o zgłaszanie chorób, izolację, szczepienia poekspozycyjne i profilaktykę w podróży stanowią istotny odsetek zestawu. To obszar często pomijany przy nauce, a stosunkowo łatwy do opanowania.
• Uczenie się teorii bez pytań. Forma PES jest specyficzna — pięć opcji z wieloma „prawie poprawnymi” odpowiedziami, rosnący udział kazusów klinicznych. Bez treningu na pytaniach egzaminacyjnych forma zaskoczy nawet dobrze przygotowanego lekarza.
• Lekceważenie części ustnej. Zdający skupiają całą energię na pisemnej, a ustna przychodzi zaskakująco szybko. Komisja ocenia rozumowanie, nie reprodukcję — ćwicz mówienie głośno, nie tylko czytanie.
• Brak symulacji w reżimie czasowym. 120 pytań w 180 minutach to też test koncentracji i wytrzymałości. Wiedza bez wytrenowanego tempa zawodzi na sali. Trzy pełne symulacje to minimum.
• Zostawianie pustych odpowiedzi. Skoro nie ma punktów ujemnych, każde pytanie bez zaznaczenia to dobrowolnie oddany punkt. Zawsze zaznaczaj — nawet przy kompletnej niepewności.

8. Strategia w dniu egzaminu

Dobrze rozegrany dzień egzaminu potrafi przesądzić o kilku dodatkowych punktach — bez żadnej dodatkowej wiedzy.

Pisemna:

• Dwie tury. Pierwsze przejście: odpowiadaj na pytania, które znasz od razu, a trudne oznaczaj i pomijaj. Druga tura: wracaj do oznaczonych z chłodną głową i większym zapasem czasu.
• Pilnuj tempa. Po około 90 minutach powinieneś być mniej więcej w połowie zestawu. Jeśli zostajesz w tyle, przyspiesz — lepiej przejść całość raz niż utknąć przy kilkunastu pytaniach.
• Czytaj pytanie do końca. W kazusach klinicznych kluczowy bywa ostatni fragment opisu — wynik posiewu, dane epidemiologiczne (pobyt za granicą, kontakt z chorym), czas trwania objawów. Zwroty „w pierwszej kolejności”, „empirycznie”, „przeciwwskazane” zmieniają poprawną odpowiedź.
• Eliminuj, nie zgaduj na ślepo. Przy pięciu opcjach odrzucenie dwóch ewidentnie błędnych podnosi szansę z 20% do 33%. Przy trzech pozostałych często da się wybrać rozsądnie.
• Nie zmieniaj odpowiedzi bez powodu. Pierwszy wybór poparty wiedzą jest zwykle trafniejszy niż poprawka „z nerwów”. Zmieniaj tylko wtedy, gdy masz konkretny argument.

Ustna:

• Odpowiadaj strukturalnie — najpierw podejrzenie etiologiczne i różnicowanie, potem diagnostyka mikrobiologiczna i serologiczna, potem leczenie i postępowanie epidemiologiczne. Komisja lubi widzieć porządek myślenia.
• Jeśli nie znasz odpowiedzi, powiedz to otwarcie i zaproponuj, jak podszedłbyś do problemu — to lepsze niż milczenie lub błądzenie.
• Zadbaj o spokój logistyczny: wcześniej sprawdź miejsce egzaminu, przyjdź z zapasem czasu.

9. Sprawdź się na prawdziwych pytaniach

Najszybszy sposób, żeby zobaczyć, gdzie naprawdę jesteś, to rozwiązać darmowy egzamin z chorób zakaźnych — w bazie blisko 3900 pytań z sesji z lat 2003–2026. Potraktuj pierwsze podejście jako diagnozę z Fazy 1: zobaczysz wynik, rozkład błędów po działach i obszary wymagające najwięcej pracy. Wróć do bazy regularnie, ucząc się na własnych pomyłkach — bo to one najszybciej budują wynik.

Powodzenia na egzaminie — choroby zakaźne nagradzają aktualność wiedzy i strukturalne myślenie kliniczne.