Jak zdać PES z pielęgniarstwa opieki paliatywnej — przewodnik 2026

Pielęgniarstwo opieki paliatywnej to specjalizacja wymagająca wyjątkowo szerokiego zasobu kompetencji: od precyzyjnej znajomości farmakologii bólu, przez leczenie objawowe złożonych chorób postępujących, aż po towarzyszenie choremu i rodzinie w najtrudniejszym momencie życia. Egzamin PES sprawdza tę wiedzę kompleksowo — pytania dotyczą zarówno konkretnych protokołów leczenia, jak i rozumienia etycznych i psychologicznych wymiarów opieki. Ten przewodnik zbiera w jednym miejscu wszystko, co przed PES z pielęgniarstwa opieki paliatywnej trzeba wiedzieć: jak wygląda egzamin, co zmienia reforma organizatora, jak się zgłosić, co dokładnie powtarzać i jak rozłożyć naukę na 8–12 tygodni.

Jeśli szukasz ogólnego obrazu wszystkich specjalizacji, zacznij od kompletnego przewodnika po PES pielęgniarskim. Poniżej skupiamy się wyłącznie na opiece paliatywnej.

1. Mechanika egzaminu — 140 pytań, 60%, jedna odpowiedź

Format PES jest taki sam dla wszystkich specjalizacji pielęgniarskich i nie zmienia się między dziedzinami:

Element	Wartość
Liczba pytań	140
Czas	140 minut (średnio minuta na pytanie)
Typ pytań	jednokrotnego wyboru, 4 odpowiedzi, jedna poprawna
Próg zdawalności	60% = 84 poprawne odpowiedzi
Punkty ujemne	brak — nie zostawiaj pustych odpowiedzi

Cztery rzeczy, które warto z tego wyciągnąć od razu:

• Tempo. Minuta na pytanie brzmi komfortowo, ale część zadań to kazusy kliniczne (opis pacjenta, decyzja o postępowaniu), które czyta się dłużej. Naucz się zostawiać trudne pytania na drugą turę, zamiast grzęznąć.
• Brak punktów ujemnych. Każde pytanie bez odpowiedzi to stracona szansa. Nawet przy zgadywaniu masz 25% szans — zawsze zaznacz cokolwiek.
• Jedna poprawna z czterech. Pytania PES często zawierają dwie odpowiedzi „prawie dobre”. Wygrywa rozróżnianie niuansów — np. który opioid wybrać w danej sytuacji klinicznej, a nie tylko czy wdrożyć leczenie.
• Próg jest stały. 84/140 to Twój cel minimalny. Realnie warto celować w zapas — symulacje powtarzane na poziomie 75–80% dają bezpieczny bufor na stres egzaminacyjny.

2. Reforma CEM 2027 — co się zmienia, a co nie

Wokół egzaminów pielęgniarskich od 2025 r. trwa reorganizacja instytucji i to budzi najwięcej niepokoju wśród zdających. Uporządkujmy:

• Sesje 2026 organizuje CMKP (Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego) — na dotychczasowych zasadach. Format, próg, sposób zgłoszenia przez SMK pozostają bez zmian.
• Od 2027 r. egzaminy ma planowo przejąć CEM (Centrum Egzaminów Medycznych — ta sama instytucja, która od lat prowadzi LEK i PES lekarski). Przejęcie zależy od wejścia w życie odpowiednich przepisów.

Dla osoby zdającej w 2026 r. praktyczny wniosek jest prosty: nic nie musisz robić inaczej. Zmiana organizatora to kwestia administracyjna — baza pytań, zakres merytoryczny i format egzaminu nie zmieniają się z dnia na dzień wraz ze zmianą szyldu. Jeśli planujesz egzamin na 2027 r. lub później, śledź komunikaty, ale nie przekładaj nauki „aż się wyjaśni”.

Pełną oś zmian, daty i otwarte pytania opisaliśmy osobno w tekście o reformie egzaminów pielęgniarskich 2027.

3. Terminy, zgłoszenie przez SMK i opłata 350 zł

Egzamin odbywa się w dwóch sesjach rocznie — wiosennej i jesiennej. Konkretne daty publikuje organizator z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem, a ogłoszenia o sesjach i listy zakwalifikowanych znajdziesz w SMK (System Monitorowania Kształcenia).

Droga do dopuszczenia wygląda tak:

1. Ukończ program specjalizacji w pielęgniarstwie opieki paliatywnej (z wymaganymi stażami i zaliczeniami).
2. Zadbaj o aktualny wpis w SMK — konto SMK warto mieć od pierwszego dnia szkolenia, bo to przez nie idą wszystkie operacje.
3. Złóż wniosek o dopuszczenie do PES w SMK — zwykle 4–6 tygodni przed egzaminem.
4. Wnieś opłatę egzaminacyjną — 350 zł (stawka po konsolidacji instytucji w 2025 r.; wcześniej 170 zł).

W praktyce, jeśli zaliczyłaś program i masz porządek w SMK, dopuszczenie jest formalnością. Najczęstsze problemy to spóźnione zgłoszenia i brakujące zaliczenia, które trzeba uzupełnić u kierownika specjalizacji — dlatego nie zostawiaj formalności na ostatni tydzień.

Na egzamin zabierz: dowód osobisty, długopis (czarny lub niebieski) i wezwanie z SMK. Telefony i smartwatche zostają przed salą; spóźnienie powyżej 30 minut zwykle dyskwalifikuje z sesji.

4. Zakres opieki paliatywnej — filary i tematy, które wracają najczęściej

Egzamin z pielęgniarstwa opieki paliatywnej jest szeroki — obejmuje farmakologię bólu, leczenie objawowe, psychologię, etykę i organizację opieki. Pytania koncentrują się wokół kilku filarów:

• Kontrola bólu — drabina analgetyczna WHO (trzy szczeble, zasady przechodzenia między nimi), charakterystyka opioidów (morfina, oksykodon, fentanyl, buprenorfina), miareczkowanie dawki, rotacja opioidów, drogi podania (doustna, podskórna, przezskórna), leczenie bólu przebijającego, działania niepożądane opioidów i ich leczenie.
• Leczenie objawowe — postępowanie w duszności (opioidy, benzodiazepiny, tlenoterapia, wentylacja, pozycjonowanie), nudnościach i wymiotach (mechanizmy, wybór leku), zaparciach (profilaktyka i leczenie przy terapii opioidami), majaczeniu terminalnym, krwawieniach, wodobrzuszu, obrzękach limfatycznych.
• Opieka u kresu życia i okres umierania — rozpoznawanie fazy umierania, zmiany w funkcjonowaniu organizmu, postępowanie z agitacją i bólem w ostatnich dniach i godzinach, sedacja paliatywna, opieka po śmierci chorego.
• Komunikacja z chorym i rodziną — przekazywanie trudnych informacji, zasady rozmowy o rokowaniu, komunikacja w sytuacji kryzysu, potrzeby informacyjne rodziny, przygotowanie rodziny na śmierć bliskiego.
• Wsparcie psychologiczne i duchowe — etapy przeżywania choroby (model Kübler-Ross), rozpoznawanie lęku i depresji w chorobie nowotworowej, wsparcie duchowe jako element całościowej opieki, żałoba i jej powikłania.
• Etyka w opiece paliatywnej — zasada proporcjonalności leczenia, zaniechanie i odstąpienie od terapii daremnej, autonomia pacjenta i oświadczenia woli, tajemnica zawodowa, prawa pacjenta u kresu życia.
• Organizacja opieki hospicyjnej — modele organizacyjne (hospicjum stacjonarne, domowe, poradnia paliatywna, oddział dzienny), kryteria kwalifikacji, współpraca interdyscyplinarna, rola pielęgniarki w zespole paliatywnym.
• Leczenie objawowe w chorobie nowotworowej — powikłania nowotworowe wymagające interwencji (hiperkalcemia, ucisk rdzenia kręgowego, niedrożność jelit, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa w onkologii), wyniszczenie nowotworowe i żywienie.

W obrębie tych filarów jest garść tematów, które wracają na egzaminie wyjątkowo często i które warto opanować „na pewno”, a nie „mniej więcej”:

• Drabina analgetyczna WHO i jej szczegóły — który lek na którym szczeblu, kiedy przejść wyżej, co oznacza ból oporny na standardowe leczenie; to jeden z najczęstszych obszarów pytań.
• Równoważniki dawek opioidów i rotacja — przeliczanie morfiny doustnej na podskórną, fentanyl przezskórny na morfinę, zasady rotacji przy działaniach niepożądanych.
• Objaw duszności — wielokierunkowe postępowanie — opioidy jako leczenie przyczynowe duszności paliatywnej, wskazania i przeciwwskazania do tlenoterapii, rola benzodiazepin.
• Profilaktyka i leczenie zaparć przy opioidach — to powikłanie, które pojawia się u niemal wszystkich chorych leczonych opioidami; egzamin lubi pytania o wybór środka i czas wdrożenia profilaktyki.
• Rozpoznanie i postępowanie w majaczeniu terminalnym — różnicowanie z depresją i lękiem, rola haloperidolu, znaczenie środowiska i rodziny.
• Sedacja paliatywna — wskazania i zasady etyczne — kiedy jest uzasadniona, jak ją odróżnić od eutanazji, rola zgody pacjenta i rodziny.
• Etapy żałoby i powikłana żałoba — rozpoznawanie żałoby powikłanej, kiedy kierować do specjalisty.

To są obszary, z których statystycznie pochodzi najwięcej pytań — i tu opłaca się być pewnym, a nie „mniej więcej”.

5. Materiały — z czego się uczyć

Skuteczne przygotowanie stoi na dwóch nogach: uporządkowana teoria i praca na pytaniach.

Literatura, która najczęściej powraca w pytaniach. Przeanalizowaliśmy przypisy bibliograficzne dołączone do pytań z dotychczasowych sesji pielęgniarstwa opieki paliatywnej. Kilka pozycji odpowiada za zdecydowaną większość źródeł — i to od nich warto zacząć:

• de Walden-Gałuszko K., Kaptacz A. (red.) — Pielęgniarstwo w opiece paliatywnej i hospicyjnej (PZWL) — zdecydowanie najczęściej cytowane źródło i naturalny „kościec” do nauki (ból, leczenie objawowe, opieka u kresu życia, komunikacja, etyka, organizacja hospicjum). Jeśli masz czas tylko na jeden podręcznik, to ten.
• de Walden-Gałuszko K. — Psychoonkologia w praktyce klinicznej — drugie co do częstości cytowań źródło; dostarcza pogłębionego ujęcia wsparcia psychologicznego, etapów przeżywania choroby i żałoby — obszarów, które regularnie pojawiają się w pytaniach.
• Watson M. i wsp. (red. nauk. wyd. pol. A. Kübler) — Opieka paliatywna (Elsevier Urban & Partner) — szeroko cytowane źródło angielskojęzycznej szkoły opieki paliatywnej w polskim tłumaczeniu; uzupełnia perspektywę farmakologiczną i organizacyjną.
• de Walden-Gałuszko K., Ciałkowska-Rysz A. — Medycyna paliatywna — podręcznik łączący perspektywę lekarską i pielęgniarską; szczególnie przydatny do pytań o leczenie objawowe i farmakologię.

Pojawiają się też pozycje z komunikacji, etyki i prawa (m.in. ustawa o prawach pacjenta, przepisy dotyczące opieki nad umierającym) — to pula pytań „okołozawodowych”, łatwa do zdobycia punktów przy solidnym przygotowaniu.

Wniosek praktyczny: jeśli masz czas tylko na jedną pozycję, niech to będzie de Walden-Gałuszko i Kaptacz — ta książka pokrywa największą część pytań. Psychoonkologię de Walden-Gałuszko dorób jako drugą, bo wsparcie psychologiczne i żałoba to osobna, licznie reprezentowana pula pytań.

• Baza pytań. Sam podręcznik nie nauczy Cię formy egzaminu — tego, jak konstruowane są pytania i dystraktory. Dlatego od początku łącz teorię z rozwiązywaniem pytań z bazy PES dla pielęgniarstwa opieki paliatywnej, filtrując po dziale, którego akurat się uczysz.
• Wytyczne i standardy. Tam, gdzie protokoły bywają aktualizowane (np. zasady sedacji paliatywnej, rekomendacje dotyczące tlenoterapii w duszności paliatywnej), sprawdzaj bieżące stanowiska towarzystw — egzamin lubi „aktualne postępowanie”, nie wersję sprzed lat.

Najskuteczniejszy rytm to pętla: przeczytaj dział → rozwiąż pytania z tego działu → wróć do błędów. Pytanie, na które odpowiedziałaś źle i zrozumiałaś dlaczego, jest warte więcej niż dziesięć przeczytanych stron.

6. Plan nauki na 8–12 tygodni

Poniższy plan zakłada pracę obok dyżurów — realny, nie idealny. Dostosuj proporcje do swoich luk.

Faza 1 (tygodnie 1–2): diagnoza i mapa luk. Rozwiąż jeden pełny zestaw pytań „na zimno”, zanim cokolwiek powtórzysz. Wynik nie ma znaczenia — chodzi o mapę słabych obszarów. Zapisz, które działy lecą poniżej progu (farmakologia bólu? postępowanie w duszności? etyka?) i to one dostają najwięcej czasu.

Faza 2 (tygodnie 3–9): systematyczna nauka działami. Pracuj blokami tematycznymi, nie „wszystkim naraz”. Jeden blok = teoria z podręcznika + pytania z tego samego działu + powrót do błędów. Sugerowana kolejność: najpierw filary o największej liczbie pytań (kontrola bólu z drabiną WHO i opioidami, leczenie objawowe duszności i zaparć, opieka u kresu życia), potem obszary węższe (komunikacja i wsparcie psychologiczne, etyka, organizacja opieki, powikłania nowotworowe). Rób krótkie powtórki rozłożone w czasie — wracaj do działu po kilku dniach, nie dopiero przed egzaminem.

Faza 3 (tygodnie 10–12): symulacje. Przejdź na pełne zestawy 140 pytań w reżimie 140 minut, najlepiej o porze planowanego egzaminu. Minimum 3 pełne symulacje wytrenują wytrzymałość i tempo. Po każdej analizuj nie tylko co było źle, ale dlaczego — czy to luka wiedzy, czy błąd czytania pytania. Celuj w stabilne 75–80%, żeby mieć bufor ponad próg 60%.

Jeśli masz mniej niż 8 tygodni, skróć Fazę 2, ale nie rezygnuj z symulacji — to one najmocniej podnoszą wynik tuż przed egzaminem.

7. Najczęstsze błędy zdających — i jak ich uniknąć

Większość niepowodzeń na PES nie wynika z braku wiedzy, tylko z powtarzalnych pułapek. Oto te, które najczęściej kosztują punkty na egzaminie paliatywnym:

• Nauka „wszystkiego po trochu” zamiast od luk. Bez diagnozy z Fazy 1 łatwo godzinami powtarzać to, co już się umie, a omijać słabe działy. Najpierw zmierz, potem ucz się celowo.
• Niedocenianie farmakologii opioidów. Drabina analgetyczna i przeliczniki dawek to obszar, który sprawia trudność nawet doświadczonym pielęgniarkom paliatywnym, a egzamin pyta o szczegóły. Tutaj nie wystarczy ogólna orientacja — trzeba znać konkretne wartości i zasady rotacji.
• Mylenie wsparcia psychologicznego z „miękką” wiedzą. Pytania o etapy żałoby, etapy przeżywania choroby czy rozpoznawanie depresji w onkologii są precyzyjne — wymagają znajomości konkretnych modeli i kryteriów, nie ogólnych opisów.
• Uczenie się teorii bez pytań. Sam podręcznik nie pokazuje, jak skonstruowane są dystraktory. Bez treningu na pytaniach na egzaminie zaskakuje forma, nie treść.
• Powtarzanie nieaktualnych standardów. Rekomendacje dotyczące sedacji paliatywnej, tlenoterapii w duszności i leczenia zaparć przy opioidach bywają aktualizowane. Wersja „jak uczyli kilka lat temu” potrafi być dziś błędną odpowiedzią.
• Pomijanie kazusów klinicznych. Pytania opisujące pacjenta i pytające o postępowanie są trudniejsze i czasochłonne. Ćwicz je świadomie, zamiast odkładać „na koniec”.
• Brak symulacji w reżimie czasowym. Wiedza bez wytrenowanego tempa załamuje się na sali. 140 pytań w 140 minut to też test koncentracji i wytrzymałości.
• Zostawianie pustych odpowiedzi. Skoro nie ma punktów ujemnych, każde pytanie bez zaznaczenia to dobrowolnie oddany punkt.

8. Strategia w dniu egzaminu

Dobrze rozegrany dzień egzaminu potrafi podnieść wynik o kilka punktów — bez żadnej dodatkowej wiedzy. Kilka zasad:

• Dwie tury. Pierwsze przejście: odpowiadaj na pytania, które znasz od ręki, a trudne oznaczaj i pomijaj. Druga tura: wracaj do oznaczonych z chłodną głową i większym zapasem czasu.
• Pilnuj tempa. Po około 70 minutach powinnaś być mniej więcej w połowie zestawu. Jeśli zostajesz w tyle, przyspiesz — lepiej przejść całość raz niż utknąć na dwudziestu pytaniach.
• Czytaj pytanie do końca. W paliatywnych kazusach kluczowy bywa ostatni fragment opisu (stopień nasilenia bólu w skali NRS, droga podania, faza choroby, ostatnie doby życia). Zwroty „najpierw”, „w pierwszej kolejności”, „przeciwwskazane” zmieniają poprawną odpowiedź.
• Eliminuj, nie zgaduj na ślepo. Nawet gdy nie znasz odpowiedzi, odrzucenie dwóch ewidentnie błędnych opcji podnosi szansę z 25% do 50%.
• Nie zmieniaj odpowiedzi bez powodu. Pierwszy wybór poparty wiedzą jest zwykle trafniejszy niż poprawka „z nerwów”. Zmieniaj tylko, gdy znajdziesz konkretny argument.

9. Sprawdź się na prawdziwych pytaniach

Najszybszy sposób, by zobaczyć, gdzie naprawdę jesteś, to rozwiązać darmowy egzamin z pielęgniarstwa opieki paliatywnej — w formacie zbliżonym do PES. Potraktuj pierwsze podejście jako diagnozę z Fazy 1: zobaczysz swój wynik, rozkład błędów po działach i to, które obszary wymagają najwięcej pracy. A potem wracaj do bazy regularnie, ucząc się na własnych pomyłkach — bo to one najszybciej budują wynik.

Powodzenia na egzaminie — opieka paliatywna nagradza systematyczność i głębokie rozumienie, nie tylko pamięć.