Jak zdać PES z radioterapii onkologicznej — przewodnik 2026

Radioterapia onkologiczna to specjalizacja na pograniczu kliniki, fizyki i biologii — egzamin PES sprawdza nie tylko znajomość wskazań do leczenia i dawek tolerancji tkanek, ale też rozumienie podstaw fizyki promieniowania i planowania leczenia. Wyjątkowo szeroki zakres merytoryczny, połączony z rosnącym udziałem pytań kazusowych, sprawia, że skuteczne przygotowanie wymaga strategicznego podejścia. Ten przewodnik zbiera w jednym miejscu wszystko, co przed PES z radioterapii onkologicznej warto wiedzieć: jak wygląda egzamin w obu etapach, jak się zgłosić, co powtarzać w pierwszej kolejności i jak rozłożyć naukę na 10–16 tygodni. W bazie PESmaster dostępnych jest 3834 pytania z tej specjalizacji.

Jeśli szukasz ogólnego obrazu egzaminu lekarskiego, zacznij od kompletnego przewodnika po PES lekarskim. Poniżej skupiamy się wyłącznie na radioterapii onkologicznej.

1. Mechanika egzaminu — 120 pytań, 60%, pięć odpowiedzi

Format części pisemnej PES jest taki sam dla wszystkich specjalizacji lekarskich i od lat pozostaje stabilny:

Element	Wartość
Liczba pytań	120
Czas	180 minut (średnio 1,5 minuty na pytanie)
Typ pytań	jednokrotnego wyboru, 5 odpowiedzi A–E, jedna poprawna
Próg zdawalności	60% = 72 poprawne odpowiedzi
Punkty ujemne	brak — nie zostawiaj pustych odpowiedzi

Cztery rzeczy, które warto z tego wyciągnąć od razu:

• Tempo. Półtorej minuty na pytanie to komfortowy bufor, ale pytania kazusowe — opis pacjenta, plan leczenia, interpretacja dozymetrii — czytają się znacznie dłużej. Ćwicz odkładanie trudnych pytań na drugą turę zamiast grzęźnięcia.
• Brak punktów ujemnych. Każde puste pole to dobrowolnie oddany punkt. Przy pięciu opcjach zgadywanie daje 20% szans — zawsze zaznacz cokolwiek.
• Jedna poprawna z pięciu. Przy pięciu odpowiedziach liczba wiarygodnych dystraktorów jest większa niż przy czterech. Egzamin lubi odpowiedzi, które są „prawie dobre” — wygrywa precyzyjne rozumienie wskazań, dawek i mechanizmów.
• Próg jest stały. 72/120 to minimum. Celuj w symulacjach w 75–80%, żeby mieć bufor na stres i nieprzewidziane trudniejsze zestawy.

2. Część pisemna i ustna — egzamin dwuetapowy

PES z radioterapii onkologicznej składa się z dwóch etapów, które zdaje się w tej samej sesji:

Część pisemna — 120 pytań, 180 minut, komputer lub karta odpowiedzi w centrum egzaminacyjnym CEM. Wynik poznasz jeszcze w dniu egzaminu lub następnego dnia roboczego. Dopiero pozytywny wynik pisemny (min. 72 pkt) otwiera drogę do części ustnej.

Część ustna — odbywa się zwykle 2–4 tygodnie po pisemnej, przed komisją złożoną z 3–5 specjalistów w dziedzinie radioterapii onkologicznej i onkologii klinicznej. Komisja zadaje 3–5 pytań klinicznych przez 30–45 minut. Pytania mają charakter dyskusji przypadku: komisja może drążyć temat, prosić o uzasadnienie wyboru techniki lub dawki, pytać o powikłania i ich leczenie.

Na co zwrócić uwagę przy przygotowaniu do ustnej:

• Myśl głośno, nie tylko odpowiadaj. Komisja ocenia tok rozumowania klinicznego, a nie tylko finalną odpowiedź. Uzasadnij, dlaczego IMRT, a nie 3D-CRT, dlaczego taka, a nie inna dawka frakcyjna.
• Znajomość wytycznych. Komisja sprawdza aktualność wiedzy — znajomość rekomendacji ESTRO, PTRO i PTOK jest tu realnym atutem.
• Powikłania radioterapii. To ulubiony temat ustnych — zarówno wczesne (odczyny skórne, błona śluzowa, ślinianki), jak i późne (fibroza, wtórne nowotwory, kardiotoksyczność po napromienianiu klatki piersiowej).

3. Terminy, zgłoszenie przez SMK i opłata

Egzamin organizuje Centrum Egzaminów Medycznych (CEM) w Łodzi — ta sama instytucja co LEK i LDEK. Sesje odbywają się dwa razy w roku: wiosenna i jesienna. Konkretne daty i listy zakwalifikowanych publikowane są w SMK (System Monitorowania Kształcenia) oraz na cem.edu.pl.

Droga do dopuszczenia:

1. Ukończ program specjalizacji z radioterapii onkologicznej (wszystkie staże kierunkowe, kursy, dyżury i wymagane zabiegi/plany leczenia potwierdzone przez kierownika).
2. Zadbaj o aktualny wpis w SMK — konto SMK prowadź od początku specjalizacji; bez kompletnych wpisów kierownika nie złożysz wniosku.
3. Złóż wniosek do CEM przez SMK — zwykle 2–3 miesiące przed egzaminem; nie zostawiaj tego na ostatni moment.
4. Wnieś opłatę egzaminacyjną — orientacyjnie 350–600 zł za obie części łącznie. Dokładna kwota jest ogłaszana przez CEM przed każdą sesją — sprawdzaj komunikaty na cem.edu.pl.

Najczęstsze problemy przy dopuszczeniu to brakujące zaliczenia w SMK (kursy, staże) i opóźnione wpisy przez kierownika. Skontaktuj się z kierownikiem specjalizacji z wyprzedzeniem co najmniej miesiąca przed terminem zgłoszenia.

Na egzamin zabierz: dowód osobisty i wezwanie z CEM/SMK. Spóźnienie powyżej 30 minut zwykle oznacza niedopuszczenie do sesji.

4. Zakres radioterapii onkologicznej — filary i tematy high-yield

Radioterapia onkologiczna jest dziedziną o wyjątkowo szerokim profilu: łączy fizykę promieniowania, radiobiologię, onkologię kliniczną i technikę medyczną. Program specjalizacji i baza pytań PES obejmują wszystkie te obszary.

Filary merytoryczne specjalizacji:

• Fizyka promieniowania i dozymetria — rodzaje promieniowania jonizującego (fotony, elektrony, protony, ciężkie jony), oddziaływanie z materią, jednostki dawki (Gy), dawki tolerancji narządów krytycznych, weryfikacja planów leczenia.
• Radiobiologia kliniczna — model liniowo-kwadratowy (LQ), frakcjonowanie (konwencjonalne, hipofrakcjonowanie, SBRT/SABR), efekt tlenowy, repopulacja i repara, czynniki prognostyczne odpowiedzi na leczenie.
• Techniki i technologia radioterapii — radioterapia trójwymiarowa (3D-CRT), radioterapia z modulacją intensywności (IMRT/VMAT), radioterapia stereotaktyczna (SRS/SBRT/SABR), brachyterapia (HDR, LDR, PDR), protonterapia, radioterapia śródoperacyjna (IORT), systemy planowania leczenia (TPS).
• Wskazania kliniczne — nowotwory narządowe — radioterapia radykalna, uzupełniająca i paliatywna w najczęstszych nowotworach: rak płuca, rak piersi, rak prostaty, rak szyjki macicy i endometrium, nowotwory głowy i szyi, nowotwory OUN, nowotwory przewodu pokarmowego (odbytnica, przełyk), chłoniaki.
• Leczenie skojarzone — radiochemioterapia (konkomitantna i sekwencyjna), leczenie skojarzone z immunoterapią i lekami celowanymi, zasady kojarzenia modaności, interakcje radiosensybilizatorów.
• Powikłania radioterapii — odczyny wczesne (skóra, błony śluzowe, szpik, ślinianki) i późne (fibroza, nefropatia, mielopatia, kardiotoksyczność, wtórne nowotwory indukowane napromienianiem); zasady profilaktyki i leczenia.
• Onkologia kliniczna ogólna — klasyfikacja TNM, ocena zaawansowania, zasady systemowego leczenia onkologicznego w zakresie współpracy z radioterapią, stany nagłe onkologiczne.

Tematy, które wracają najczęściej (high-yield):

• Model LQ i obliczenia EQD2 — przeliczanie schematów frakcjonowania; komisja i pytania pisemne często wymagają rozumienia (choć nie szczegółowych obliczeń na egzaminie pisemnym) zasad hipofrakcjonowania w raku prostaty i piersi.
• Dawki tolerancji narządów krytycznych — ograniczenia dawki dla rdzenia kręgowego, serca, płuc (V20), nerek, ślinianek przyusznych (QUANTEC); to obszar, w którym warto znać konkretne liczby.
• Radioterapia raka piersi — wskazania do RTH po BCT i mastektomii, napromienianie węzłów, hipofrakcjonowanie (schemat 40 Gy/15 fr), boostowanie loży.
• Radioterapia raka prostaty — schematy frakcjonowania, brachyterapia LDR/HDR, hormonoterapia w skojarzeniu, SBRT prostaty.
• Nowotwory głowy i szyi — IMRT/VMAT jako standard, ochrona ślinianek, radiochemioterapia konkomitantna, leczenie uzupełniające.
• Radioterapia OUN — SRS vs WBRT w przerzutach do mózgu, glejak (schemat Studnera-Schiff, MGMT), rdzeń kręgowy.
• Rak szyjki macicy — brachyterapia jako niezbędny komponent radykalnego leczenia, systemy aplikatorów, dawka do punktu A i B.
• Stany nagłe w onkologii — ucisk rdzenia kręgowego, zespół żyły głównej górnej, tamponada serca, hiperkalcemia.

5. Materiały — z czego się uczyć

Uznane podręczniki i źródła polskie:

• Onkologia kliniczna pod red. Macieja Krzakowskiego i in. (Via Medica / PZWL) — wielotomowy podręcznik polskiej onkologii klinicznej, zawiera obszerne rozdziały dotyczące radioterapii nowotworów narządowych; standardowe źródło do wiedzy o wskazaniach i skojarzonym leczeniu.
• Zarys onkologii pod red. Ulmana/Jacka Jassema lub odpowiedni podręcznik onkologii dla specjalizujących się — skrócone ujęcie kliniczne przydatne do szybkiego powtarzania wskazań.
• Podręczniki i monografie z radioterapii (polskie wydania lub tłumaczenia) — jeśli ośrodek szkolący udostępnia wewnętrzne materiały dydaktyczne, korzystaj z nich; są zwykle dopasowane do polskiego programu specjalizacji.

Źródła anglojęzyczne (standardowe w specjalizacji):

• Perez and Brady’s Principles and Practice of Radiation Oncology (Wolters Kluwer) — wiodący anglojęzyczny podręcznik radioterapii; większość polskich specjalizantów traktuje go jako główne źródło do fizyki, radiobiologii i szczegółowych technik.
• Leibel and Phillips Textbook of Radiation Oncology — uzupełniające źródło, szczególnie dla protokołów i dawkowania.

Wytyczne towarzystw:

• ESTRO (European Society for Radiotherapy and Oncology) — europejskie standardy planowania i technik; rekomendacje ESTRO są bezpośrednio cytowane w pytaniach dotyczących konturowania i tolerancji dawek.
• PTRO (Polskie Towarzystwo Radioterapii Onkologicznej) — krajowe wytyczne i zalecenia.
• PTOK (Polskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej) i ESMO — dla wskazań do leczenia systemowego skojarzonego z radioterapią.
• QUANTEC — rekomendacje dotyczące dawek tolerancji narządów krytycznych; kluczowa pozycja referencyjna do pytań dozymetrycznych.

Korzystaj z aktualnych wydań — wytyczne dotyczące hipofrakcjonowania (pierś, prostata) i leczenia skojarzonego z immunoterapią były aktualizowane w ostatnich latach i egzamin odzwierciedla bieżące standardy. Przed przystąpieniem do nauki sprawdź program specjalizacji z radioterapii onkologicznej opublikowany przez CMKP — to dokument wiążący dla zakresu PES.

Baza pytań. Sama teoria nie nauczy Cię formy egzaminu ani konstruowania dystraktorów. Od początku łącz powtarzanie materiału z rozwiązywaniem pytań z bazy PES dla radioterapii onkologicznej. Filtruj po dziale, którego właśnie się uczysz — pętla teoria → pytania → analiza błędów jest znacznie skuteczniejsza niż liniowe czytanie podręcznika.

6. Plan nauki na 10–16 tygodni

Poniższy plan zakłada pracę obok dyżurów i pracy klinicznej — realny, nie idealny. Dostosuj proporcje do swoich luk.

Faza 1 (tygodnie 1–2): diagnoza i mapa luk. Rozwiąż jeden pełny zestaw pytań „na zimno”, zanim cokolwiek powtórzysz. Wynik nie ma znaczenia — chodzi o mapę słabych obszarów. Zapisz, które działy leżą poniżej progu: fizyka i radiobiologia? dawki tolerancji? brachyterapia? konkretne lokalizacje nowotworów? Te obszary dostają najwięcej czasu w Fazie 2.

Faza 2 (tygodnie 3–12): systematyczna nauka działami. Pracuj blokami tematycznymi: jeden blok = teoria ze źródła + pytania z tego samego działu + powrót do błędów. Sugerowana kolejność: najpierw fundamenty (fizyka i radiobiologia — bez nich nie rozumiesz reszty), potem najczęstsze lokalizacje narządowe w kolejności według udziału w pytaniach (pierś, prostata, głowa i szyja, rak szyjki macicy, płuco, OUN), następnie powikłania i leczenie skojarzone. Rób rozłożone powtórki — wróć do działu po 5–7 dniach, nie dopiero przed egzaminem.

Faza 3 (tygodnie 13–15): symulacje i przygotowanie do ustnej. Przejdź na pełne zestawy 120 pytań w reżimie 180 minut, najlepiej o porze planowanego egzaminu. Minimum 3 pełne symulacje wytrenują tempo i wytrzymałość. Po każdej analizuj nie tylko co było źle, ale dlaczego — luka wiedzy czy błąd czytania pytania? Celuj w stabilne 75–80%.

Równolegle przygotuj się do ustnej: wybierz 5–10 przypadków klinicznych z różnych lokalizacji i przećwicz głośne prezentowanie toku postępowania — wskazania, technika, dawka, frakcjonowanie, ograniczenia narządów krytycznych, powikłania. Poproś kolegę lub starszego specjalistę o symulację komisji.

Tydzień 16: spokojne powtórzenie tematów wysokiego ryzyka i odpoczynek. Nie wprowadzaj nowych działów w ostatnim tygodniu.

Jeśli masz mniej niż 10 tygodni, skróć Fazę 2, ale nie rezygnuj z symulacji pisemnych ani z przygotowania do ustnej — to one decydują o wyniku.

7. Najczęstsze błędy zdających

Większość niepowodzeń na PES nie wynika z braku wiedzy, ale z powtarzalnych pułapek. Oto te najczęstsze na egzaminie z radioterapii:

• Pomijanie fizyki i radiobiologii. Lekarze z nastawieniem klinicznym często odkładają „teorię fizyczną” na koniec — tymczasem model LQ, frakcjonowanie i dawki tolerancji generują znaczną liczbę pytań. Nie można tego pominąć.
• Uczenie się teorii bez pytań. Sam podręcznik nie pokazuje, jak zbudowane są dystraktory ani jakie niuanse są testowane. Bez regularnej pracy na pytaniach egzamin zaskakuje formą, a nie treścią.
• Nieaktualne wytyczne. Schematy hipofrakcjonowania w raku piersi i prostaty zmieniały się w ostatnich latach. Uczyć się „jak było na moim stażu kilka lat temu” to droga do błędnych odpowiedzi.
• Bagatelizowanie powikłań. Wczesne i późne powikłania, dawki tolerancji narządów krytycznych i ich leczenie to ulubiony obszar zarówno pytań pisemnych, jak i komisji ustnej. Nie zostawiaj tego na koniec.
• Brak symulacji w reżimie czasowym. Wiedza bez wytrenowanego tempa załamuje się na sali. 120 pytań w 180 minutach to test koncentracji i wytrzymałości — musisz go przejść co najmniej kilka razy przed egzaminem.
• Nieprzygotowanie do ustnej. Zdający skupiają się wyłącznie na pisemnej, a ustna „jakoś będzie”. Komisja sprawdza umiejętność klinicznego rozumowania i uzasadniania decyzji — bez treningu mówionego prezentowania przypadku wynik może być gorszy niż na pisemnej.
• Zostawianie pustych odpowiedzi. Skoro nie ma punktów ujemnych, każde puste pole to dobrowolnie stracony punkt — nawet przy pięciu opcjach masz 20% szans na trafienie.

8. Strategia w dniu egzaminu

Część pisemna:

• Dwie tury. Pierwsze przejście: odpowiadaj na pytania, które znasz od razu, a trudne oznaczaj i pomijaj. Druga tura: wracasz do oznaczonych z chłodną głową i większym buforem czasu.
• Pilnuj tempa. Po około 90 minutach powinieneś być mniej więcej w połowie zestawu. Jeśli zostajesz w tyle, przyspiesz.
• Czytaj pytanie do końca. W pytaniach kazusowych kluczowy bywa ostatni fragment (parametr dawki, lokalizacja, wynik badania). Zwroty „w pierwszej kolejności”, „przeciwwskazane”, „nie jest wskazane” zmieniają poprawną odpowiedź.
• Eliminuj z pięciu. Odrzucenie dwóch ewidentnie błędnych opcji podnosi szansę z 20% do 33%. Przy trzech wiarygodnych opcjach eliminacja jednej daje 50%.
• Nie zmieniaj bez powodu. Pierwszy wybór poparty wiedzą jest zwykle trafniejszy niż poprawka „z nerwów”. Zmieniaj tylko, gdy znajdziesz konkretny argument.

Część ustna:

• Przyjedź wypoczęty i z przygotowanymi schematami klinicznymi.
• Myśl głośno — komisja ocenia tok rozumowania, nie tylko finalną odpowiedź.
• Jeśli nie znasz odpowiedzi, przyznaj to spokojnie i powiedz, co wiesz — komisja szanuje rzetelność bardziej niż konfabulację.
• Miej przy sobie w pamięci kilka kluczowych liczb: dawki tolerancji rdzenia kręgowego, płuc, serca; typowe dawki radykalne dla najczęstszych lokalizacji.

9. Sprawdź się na prawdziwych pytaniach

Najszybszy sposób, by zobaczyć, gdzie naprawdę jesteś, to rozwiązać darmowy egzamin z radioterapii onkologicznej — w formacie zbliżonym do PES, na prawdziwych pytaniach z sesji CEM. Potraktuj pierwsze podejście jako diagnozę z Fazy 1: zobaczysz swój wynik, rozkład błędów po działach i to, które obszary wymagają najwięcej pracy. Wracaj do bazy regularnie, filtrując po tematach, których właśnie się uczysz — nauka na własnych pomyłkach buduje wynik szybciej niż każda inna metoda.

Powodzenia na egzaminie — radioterapia nagradza systematyczność i precyzję.