Jak zdać PES ze stomatologii zachowawczej z endodoncją — przewodnik 2026

Stomatologia zachowawcza z endodoncją to jedna z podstawowych specjalizacji stomatologicznych — egzamin sprawdza zarówno gruntowną wiedzę teoretyczną o patofizjologii próchnicy i miazgi, jak i rozumienie decyzji klinicznych: kiedy leczyć zachowawczo, kiedy sięgać po endodoncję, jak radzić sobie z powikłaniami i reendodoncją. Ten przewodnik zbiera w jednym miejscu wszystko, co przed PES ze stomatologii zachowawczej z endodoncją trzeba wiedzieć: jak wygląda egzamin, jak się zgłosić, co dokładnie powtarzać i jak rozłożyć naukę na 10–16 tygodni.

Jeśli szukasz ogólnego obrazu egzaminów lekarskich i stomatologicznych, zacznij od kompletnego przewodnika po PES lekarskim. Poniżej skupiamy się wyłącznie na stomatologii zachowawczej.

1. Mechanika egzaminu — 120 pytań, 60%, jedna z pięciu odpowiedzi

Format PES dla stomatologów jest prowadzony przez Centrum Egzaminów Medycznych (CEM) w Łodzi — tę samą instytucję, która organizuje LEK, LDEK i PES lekarski. Część pisemna wygląda następująco:

Element	Wartość
Liczba pytań	120
Czas	180 minut (średnio 1,5 minuty na pytanie)
Typ pytań	jednokrotnego wyboru, 5 odpowiedzi (A–E), jedna poprawna
Próg zdawalności	60% = 72 poprawne odpowiedzi
Punkty ujemne	brak — nigdy nie zostawiaj pytania bez odpowiedzi

Cztery rzeczy, które warto wyciągnąć od razu:

• Tempo. Półtorej minuty na pytanie daje więcej oddechu niż w PES pielęgniarskim, ale pytania kazusowe — z opisem pacjenta, zdjęciem RTG, pytaniem o decyzję kliniczną — pochłaniają ten czas znacznie szybciej niż czysto definicyjne. Naucz się oznaczać trudne i wracać do nich w drugiej turze.
• Brak punktów ujemnych. Każde puste pole to dobrowolnie oddany punkt. Przy pięciu opcjach nawet czyste zgadywanie daje statystycznie 20% trafień — zawsze zaznaczaj odpowiedź.
• Jedna poprawna z pięciu. Pięć opcji zamiast czterech oznacza więcej plausible distraktorów. Sprawni zdający eliminują, a nie zgadują: odpowiedź A i B brzmią podobnie, ale szczegół anatomiczny lub czas trwania procedury odróżnia poprawną.
• Próg jest stały. 72/120 to Twój cel minimalny. Warto celować w symulacjach w stabilne 78–82%, żeby mieć bufor na stres sali egzaminacyjnej.

2. Część pisemna i ustna — dwuetapowość PES

Egzamin PES składa się z dwóch części i obie muszą być zaliczone, żeby uzyskać tytuł specjalisty.

Część pisemna to 120 pytań opisanych powyżej, odbywających się w terminie wyznaczonym przez CEM dla danej sesji. Wyniki ogłaszane są kilka tygodni po egzaminie — dopiero pozytywny wynik pisemnej kwalifikuje do ustnej.

Część ustna odbywa się zwykle 2–4 tygodnie po pisemnej i polega na rozmowie przed komisją złożoną z 3–5 specjalistów w dziedzinie. Komisja zadaje 3–5 pytań klinicznych, a cała rozmowa trwa ok. 30–45 minut. Pytania na ustnej są znacznie szersze niż wybór A–E: komisja oczekuje uzasadnienia decyzji, omówienia planu leczenia, wskazania alternatyw i ich wad. Warto zadbać o:

• swobodne operowanie nomenklaturą kliniczną (klasyfikacje próchnicy, systemy kanałowe, terminologia endodontyczna);
• umiejętność omówienia typowego przypadku klinicznego od początku do końca (diagnostyka, plan, wykonanie, powikłania, prognoza);
• znajomość aktualnych wytycznych europejskich towarzystw stomatologicznych — komisja często pyta o uzasadnienie w oparciu o evidence-based dentistry.

Czas przygotowania do części ustnej to co najmniej 2 tygodnie po wynikach pisemnej — wplata go do planu nauki jako Fazę 3b.

3. Terminy, zgłoszenie przez SMK i opłata

Egzamin odbywa się w dwóch sesjach rocznie: wiosennej i jesiennej. CEM publikuje harmonogram i ogłoszenia o sesjach z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem — śledź komunikaty na cem.edu.pl i w SMK.

Droga do dopuszczenia wygląda następująco:

1. Ukończ program specjalizacji ze stomatologii zachowawczej z endodoncją (wymagane staże, kursy, zaliczenia).
2. Zadbaj o wpis wszystkich osiągnięć w SMK przez kierownika specjalizacji — to formalny warunek zgłoszenia; brakujący wpis blokuje cały wniosek.
3. Złóż wniosek do CEM przez SMK — termin to zwykle 2–3 miesiące przed egzaminem; nie czekaj na ostatnią chwilę.
4. Wnieś opłatę egzaminacyjną — ok. 350–600 zł za obie części łącznie; dokładna kwota w komunikacie CEM dla danej sesji.

Najczęstsze problemy: spóźnione zgłoszenia (system SMK bywa wolny w ostatnich dniach przed terminem) i niezamknięte zaliczenia po kursach. Poproś kierownika specjalizacji o przegląd Twojej karty SMK na kilka tygodni przed złożeniem wniosku.

Na egzamin zabierz: dokument tożsamości ze zdjęciem i ewentualne wezwanie z CEM. Sprzęt elektroniczny zostaje poza salą.

4. Zakres stomatologii zachowawczej z endodoncją — filary i tematy wysokiej częstości

Egzamin obejmuje szerokie spektrum wiedzy z kariologii, endodoncji i materiałoznawstwa stomatologicznego. Pytania coraz częściej mają formę kazusową: opis pacjenta, opis zęba, pytanie o właściwe postępowanie lub przyczynę niepowodzenia leczenia.

Filary tematyczne:

• Kariologia — etiopatogeneza próchnicy, klasyfikacje ubytków (Black, ICDAS, SiSTA), diagnostyka (wizualna, radiologiczna, fluorescencyjna), leczenie minimalnoinwazyjne i konwencjonalne, profilaktyka i remineralizacja.
• Endodoncja — anatomia kanałów korzeniowych (warianty, klasyfikacja Vernucciego), diagnostyka miazgi (testy żywotności, elektryczne, termiczne), wskazania do leczenia kanałowego, zasady opracowania kanałów (techniki manualne i maszynowe, systemy NiTi), irygacja i dezynfekcja (NaOCl, EDTA, CHX), materiały do wypełniania kanałów (gutaperka, uszczelniacze, techniki termoplastyczne), reendodoncja i chirurgia endodontyczna.
• Traumatologia zębów — klasyfikacja urazów (WHO/Andreasen), postępowanie doraźne i odroczone przy złamaniach koron, korzeni i zwichnięciach, replantacja.
• Materiałoznawstwo stomatologiczne — kompozyty (klasyfikacja, technika warstwowa, skurcz polimeryzacyjny), glasjonometry, amalgamat (coraz rzadziej stosowany, ale wciąż w programie), cementy, adhezja i systemy wiążące (generacje adhezywów, technika total-etch vs self-etch).
• Estetyka i wybielanie — wskazania i przeciwwskazania do wybielania (nadtlenek wodoru, nadtlenek karbamidu), powikłania, metody gabinetowe i domowe.
• Periodontologia w zakresie zachowawczym — wpływ próchnicy i leczenia kanałowego na przyzębie, zmiany endodontyczno-periodontologiczne (klasyfikacja Simona), prognozowanie zębów.
• Mikrobiologia jamy ustnej — drobnoustroje kariogenne (S. mutans, Lactobacillus), flora kanałów korzeniowych, mechanizmy oporności i dezynfekcja.

Tematy, które wracają na egzaminie najczęściej (high-yield):

• Klasyfikacja i diagnostyka próchnicy — różnice między ICDAS a klasycznym podziałem Blacka, kryteria decyzji o interwencji (obserwować czy wiercić), diagnostyka próchnicy wtórnej.
• Anatomia kanałów korzeniowych — klasyfikacja Vernucciego, konfiguracje MB2 (szczególnie w trzonowcach szczęki), delta wierzchołkowa, długość robocza i jej wyznaczanie (apex lokator vs RTG).
• Opracowanie kanałów systemami maszynowymi NiTi — podstawowe techniki (crown-down, step-back), wskazania do różnych systemów, zasady bezpieczeństwa (ryzyko złamania narzędzi, transportacja kanału).
• Zasady irygacji — protokół NaOCl + EDTA, dlaczego aktywacja ma znaczenie, rola CHX i jej niezgodność z NaOCl.
• Wypełnianie kanałów — gutaperka z uszczelniaczem, techniki termoplastyczne, kryteria oceny jakości wypełnienia na RTG.
• Reendodoncja — wskazania i przeciwwskazania, usuwanie poprzedniego wypełnienia, postępowanie ze złamanym narzędziem w kanale.
• Systemy wiążące i technika kompozytowa — mechanizm adhezji do zębiny, nawilżona zębina vs przesuszona, technika warstwowa i minimalizacja skurczu.
• Klasyfikacja urazów zębów i postępowanie — szczególnie replantacja (czas poza jamą ustną, media przechowywania) i złamania korzenia.
• Wybielanie — powikłania — nadwrażliwość, resorpcja zębiny szyjkowej po wybielaniu wewnętrznym, protokoły bezpiecznego stosowania.

5. Materiały — z czego się uczyć

Skuteczne przygotowanie łączy ugruntowaną teorię z intensywną pracą na pytaniach egzaminacyjnych.

Uznane podręczniki i źródła:

• Hargreaves K.M., Berman L.H. (red.) — Cohen’s Pathways of the Pulp (wydanie anglojęzyczne, Elsevier) — uznany za najważniejszy podręcznik endodoncji na świecie; szczegółowa anatomia, biologia miazgi, techniki opracowania i wypełniania kanałów. Jeżeli masz ograniczony czas, przeczytaj rozdziały o anatomii, irygacji i reendodoncji.
• Bergenholtz G., Hørsted-Bindslev P., Reit C. (red.) — Textbook of Endodontology (anglojęzyczny, Wiley-Blackwell) — tańsza, zwięzła alternatywa dla Cohena; dobra do pierwszego przeglądu całości dziedziny.
• Jańczuk Z. (red.) — Stomatologia zachowawcza z endodoncją (PZWL) — klasyczny polski podręcznik, wciąż cytowany w programach specjalizacji; zawiera łączone ujęcie kariologii i endodoncji w języku polskim, co ułatwia terminologię na część ustną.
• Podręczniki materiałoznawstwa stomatologicznego (np. Majewski S. — Gnatofizjologia stomatologiczna lub podręczniki materiałoznawstwa pod red. Sokołowskiego i wsp.) — dla zagadnień adhezji, kompozytów i cementów.

Wytyczne towarzystw:

• Europejskie Towarzystwo Endodontyczne (ESE) — publikuje wytyczne dotyczące leczenia endodontycznego, reendodoncji i chirurgii apikalnej; dostępne na stronie ESE i w Journal of Endodontology; komisja egzaminacyjna często odwołuje się do tych standardów.
• Polskie Towarzystwo Stomatologiczne (PTS) / Polskie Towarzystwo Stomatologii Zachowawczej i Endodoncji (PTSZiE) — aktualne stanowiska i zalecenia krajowe.

Baza pytań i wytyczne do aktualnego wydania. Zawsze korzystaj z aktualnych wydań podręczników i sprawdzaj, czy wytyczne ESE, które studiujesz, są najnowszą opublikowaną wersją — rekomendacje dotyczące irygacji, apeksyfikacji czy bioceramic sealers były aktualizowane w ostatnich latach. Uzupełnij materiały o program specjalizacji ze stomatologii zachowawczej z endodoncją opublikowany przez CMKP — wyznacza on formalny zakres wymagany na egzaminie.

Praca na pytaniach egzaminacyjnych jest nieodzowna: od początku rozwiązuj pytania z bazy PES ze stomatologii zachowawczej z endodoncją (3859 pytań), filtrując po dziale, który właśnie przerabiasz. To uczy formy pytań i typowych dystraktorów.

6. Plan nauki na 10–16 tygodni

Egzamin stomatologiczny jest obszerniejszy niż pielęgniarski i wymaga więcej czasu. Poniższy plan zakłada pracę obok praktyki klinicznej.

Faza 1 (tygodnie 1–2): diagnoza i mapa luk. Rozwiąż jeden pełny zestaw 120 pytań „na zimno”, zanim zaczniesz powtórki. Wynik nie ma znaczenia — chodzi o mapę słabych obszarów. Zanotuj, które działy spadają poniżej progu: anatomia kanałów, materiałoznawstwo, traumatologia? To one dostają największy czas w Fazie 2.

Faza 2 (tygodnie 3–11): systematyczna nauka działami. Pracuj blokami tematycznymi. Jeden blok = teoria z podręcznika + pytania z bazy z tego działu + analiza błędów. Sugerowana kolejność: zacznij od endodoncji (anatomia kanałów, opracowanie, irygacja, wypełnianie — to największa część pytań), potem kariologia i materiałoznawstwo, następnie traumatologia i estetyka, na końcu zagadnienia mikrobiologiczne i periodontologiczne. Wracaj do każdego działu po kilku dniach — powtórki rozłożone w czasie budują trwałą pamięć lepiej niż maratony w przededniu egzaminu.

Faza 3 (tygodnie 12–14): symulacje pełnych zestawów. Przejdź na pełne zestawy 120 pytań w reżimie 180 minut, najlepiej o tej samej porze co planowany egzamin. Minimum 3 pełne symulacje wytrenują wytrzymałość i tempo. Po każdej analizuj nie tylko co było błędne, ale dlaczego — luka wiedzy, błąd czytania pytania, czy nieznana terminologia. Celuj w stabilne 78–82%.

Faza 3b (tygodnie 14–16): przygotowanie do części ustnej. Po wynikach pisemnej skup się na ustnej. Ćwicz głośne prezentowanie planów leczenia, komentowanie przypadków klinicznych z uzasadnieniem i operowanie terminologią ESE. Poproś kolegę specjalistę o symulację rozmowy komisyjnej — to najskuteczniejszy trening.

Jeśli masz mniej niż 10 tygodni, skróć Fazę 2, ale nie rezygnuj z symulacji — dobrze rozegrana część pisemna zależy od wytrenowanego tempa i odporności na dystraktory.

7. Najczęstsze błędy zdających

Większość niepowodzeń na PES nie wynika z braku wiedzy, lecz z powtarzalnych pułapek:

• Pominięcie anatomii kanałów jako „oczywistej”. Warianty anatomiczne (MB2, dodatkowe kanały, delta wierzchołkowa) to jedno z najbardziej eksploatowanych źródeł pytań — i jedno z najtrudniejszych do opanowania z podręcznika bez pracy z atlasem.
• Nauka przestarzałych standardów irygacji. Protokół irygacji ewoluuje; wersja z przed 10 lat (sam NaOCl bez aktywacji) jest dziś odpowiedzią błędną w kontekście pytań o optymalną dezynfekcję. Sprawdzaj aktualne wytyczne ESE.
• Mylenie generacji adhezywów i technik wiązania. Total-etch, self-etch, selective-etch — różnice w technice, wskazaniach i wrażliwości pozabiegowej są klasycznym tematem pytań wielodistraktorowych.
• Pomijanie traumatologii. Zdający skupieni na endodoncji często zaniedbują uraz zębów — tymczasem klasyfikacja urazów, postępowanie z replantacją i złamaniem korzenia regularnie pojawiają się na egzaminie.
• Uczenie się teorii bez pytań. Sam podręcznik nie uczy formy pięcioopcyjnych dystraktorów. Bez treningu na pytaniach forma egzaminu bywa równie dezorientująca co brak wiedzy.
• Brak przygotowania do części ustnej. Zdający zaskoczeni po pozytywnym wyniku pisemnym nie mają dwóch tygodni na przygotowanie rozmowy komisyjnej. Wplata ustną do planu od samego początku.
• Zostawianie pustych odpowiedzi. Pięć opcji zmniejsza szansę zgadywania do 20%, ale 0% przy pustym polu to jeszcze gorzej. Zawsze zaznaczaj odpowiedź.

8. Strategia w dniu egzaminu

Dobrze rozegrany dzień egzaminu może podnieść wynik o kilka punktów bez żadnej dodatkowej wiedzy.

Egzamin pisemny:

• Dwie tury. Pierwsze przejście: odpowiadaj na pytania, które znasz pewnie, a trudne oznaczaj i pomijaj. Druga tura: wracaj do oznaczonych z chłodną głową i mniejszą presją czasową.
• Pilnuj tempa. Po ok. 90 minutach powinieneś być mniej więcej w połowie zestawu. Jeśli zostajesz w tyle, przyspiesz; lepiej pójść przez wszystkie pytania niż utknąć na trudnym kazusie.
• Czytaj pytanie do końca. W kazusach stomatologicznych kluczowy bywa detal w ostatnim zdaniu: czas od urazu, rodzaj materiału już zastosowanego, wynik testu żywotności. Słowa „w pierwszej kolejności”, „przeciwwskazane” lub „najczęstsza przyczyna” zmieniają poprawną odpowiedź.
• Eliminuj z pięciu. Przy pięciu opcjach eliminacja dwóch ewidentnie błędnych podnosi szansę z 20% do 33%. Nie zgaduj na ślepo — eliminuj.
• Nie zmieniaj odpowiedzi bez konkretnego powodu. Pierwszy wybór oparty na wiedzy jest zwykle trafniejszy niż korekta z nerwów.

Egzamin ustny:

• Mów spokojnie i strukturalnie: najpierw diagnoza i jej uzasadnienie, potem plan leczenia, alternatywy, potencjalne powikłania i prognoza.
• Jeśli nie znasz odpowiedzi na pytanie, powiedz to wprost i wskaż, od czego byś zaczął szukać rozwiązania — komisja ceni rzetelność i rozumowanie kliniczne bardziej niż recytację.
• Używaj terminologii ESE i odnoszenia się do wytycznych tam, gdzie możliwe — to sygnał, że śledzisz aktualne standardy.

9. Sprawdź się na 3859 pytaniach z bazy

Najszybszy sposób, by zobaczyć, gdzie naprawdę jesteś, to rozwiązać darmowy egzamin ze stomatologii zachowawczej z endodoncją — 3859 pytań w formacie zbliżonym do PES. Potraktuj pierwsze podejście jako diagnozę z Fazy 1: zobaczysz wynik, rozkład błędów po działach i obszary wymagające najwięcej pracy. A potem wracaj do bazy regularnie, filtrując pytania po dziale, który aktualnie powtarzasz — bo nauka na własnych błędach jest tym, co najszybciej buduje wynik.

Powodzenia na egzaminie — endodoncja nagradza precyzję i systematyczność.